Agricultural Economics

Agricultural Economics

طراحی چارچوب راهبردی برای ارتقای رقابت‌پذیری صادرات کشاورزی ایران: تحلیل عوامل ساختاری و محیطی در مسیر گذار به اقتصاد غیرنفتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مرتضی مجیدیان 1
اسماعیل پیش‌بهار 2
1 دانشجوی کارشناسی ارشد اقتصاد کشاورزی، دانشگاه تهران
2 استاد گروه اقتصاد کشاورزی دانشگاه تهران
10.22034/iaes.2025.2057807.2119
چکیده
صادرات محصولات و فرآورده‌های کشاورزی از جمله ارکان اساسی توسعه اقتصادی ایران به‌شمار می‌رود و نقش مهمی در تأمین ارز، ایجاد اشتغال و رشد پایدار ایفا می‌کند. با این حال، این بخش با چالش‌های چندی مانند زیرساخت‌های ناکافی، نوسان‌های ارزی، موانع گمرکی، تحریم‌های اقتصادی و تغییرات اقلیمی رو‌ به‌ رو است. این پژوهش با بهره‌گیری از تحلیل راهبردی صادرات کشاورزی ایران، از طریق مدل SWOT (نقاط قوت، ضعف، فرصت‌ها و تهدیدها)، به شناسایی عوامل کلیدی داخلی و خارجی و تدوین راهبردهای بهینه برای بهبود عملکرد صادراتی می‌پردازد. برای دستیابی به این هدف، داده‌ها از طریق مصاحبه با ۹۶ نفر از کارشناسان حوزه کشاورزی و صادرات با استفاده از روش نمونه‌گیری گلوله‌برفی گردآوری شد. در تحلیل SWOT، تعداد ۲۸ عامل داخلی (۱۴ نقطه قوت و ۱۴ ضعف) و ۲۸ عامل خارجی (۱۴ فرصت و ۱۴ تهدید) شناسایی شد. یافته‌ها نشان می‌دهند که ایران دارای مزیت‌های رقابتی متعددی از جمله تنوع اقلیمی، منابع طبیعی غنی، نزدیکی به بازارهای منطقه‌ای و تولید محصولات استراتژیکی مانند زعفران و پسته است که می‌تواند زمینه‌ساز رشد صادرات باشد. در مقابل، چالش‌هایی مانند ضعف در زیرساخت‌های حمل‌ونقل، برندینگ ضعیف، محدودیت‌های مالی و نوسانات نرخ ارز، به‌طور قابل توجهی مانع گسترش صادرات هستند. با استفاده از ماتریس SWOT ، چهار دسته راهبرد صادراتی تدوین گردید. راهبردهای تهاجمی (SO) بر توسعه کشاورزی پایدار، گسترش محصولات ارگانیک، جذب سرمایه‌گذاری خارجی و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین تمرکز دارند. راهبردهای رقابتی (ST) بر کاهش آثار تحریم‌ها و تغییرات اقلیمی، گسترش بازارهای منطقه‌ای و بهره‌برداری از دانش بومی کشاورزی تأکید می‌کنند. راهبردهای اصلاحی (WO) شامل بهبود زیرساخت‌های صادراتی، ارتقای کیفیت محصولات و توسعه بازاریابی دیجیتال هستند. در نهایت، راهبردهای تدافعی (WT) راهکارهایی برای مدیریت نوسانات ارزی، اصلاح سیاست‌های حمایتی و بهینه‌سازی مدیریت زنجیره تأمین پیشنهاد می‌دهند. نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که تدوین یک نقشه راه جامع صادرات بر پایه راهبردهای SWOT می‌تواند به ارتقای رقابت‌پذیری جهانی محصولات کشاورزی ایران منجر شود. توصیه می‌شود که سیاست‌گذاران و ذی‌نفعان این حوزه بر بهبود زیرساخت‌ها، اصلاح مقررات صادراتی، پیشرفت فناوری‌های نوین و تقویت همکاری‌های بین‌المللی تمرکز کنند تا بستر مناسبی برای رشد صادرات محصولات کشاورزی فراهم شود.
کلیدواژه‌ها
تحلیل صادرات کشاورزی
SWOT
مدیریت راهبردی تجارت
بهبود عملکرد صادرات
رقابت‌پذیری در بازار کشاورزی
موضوعات
Abnar, S., Hosseini, S. S., & Moghaddasi, R. (2020). Factors affecting Iran's agricultural and food industries exports with an emphasis on the combined real exchange rate competitiveness index. Agricultural Economics and Development, 28(1), 1-24. https://doi.org/10.30490/aead.2020.252436.0
Amirnejad, H., Hoseini Yekani, S. A., Mojaverian, S. M., Keshiri Kalaei, F., & Taslimi, M. (2020). Determining strategies for the development of the agricultural sector in Mazandaran Province. Journal of Agricultural Economics and Development, 34(4), 421-445. https://doi.org/10.22067/jead.2021.17798.0
Cong, S., & Chin, L. (2023). Exploring the Development of Agricultural Trade between China and ASEAN under the RCEP: A SWOT Analysis. China and WTO Review, 9(1). http://dx.doi.org/10.14330/cwr.2023.9.1.01
Fan, P., Zhu, Y., Ye, Z., Zhang, G., Gu, S., Shen, Q., ... & Alvandi, E. (2023). Identification and prioritization of tourism development strategies using SWOT, QSPM, and AHP: A case study of Changbai Mountain in China. Sustainability, 15(6), 4962. https://doi.org/10.3390/su15064962
Feizollahzadeh, M., Mohammadzadeh, Sh., & Karari, S. (2020). Determining appropriate strategies for marketing and exporting agricultural products in production cooperatives of Maku Free Trade Zone. Cooperation and Agriculture (Tavon), 9(35), 53-80.
Goli, I., Azadi, H., Nooripoor, M., Baig, M. B., Viira, A. H., Ajtai, I., & Özgüven, A. I. (2021). Evaluating the productivity of paddy water resources through SWOT analysis: The case of northern Iran. Water, 13(21), 2964. https://doi.org/10.3390/w13212964
Hajivand, S., Moghaddasi, R., Zeraatkish, Y., & Mohammadinejad, A. (2020). An application of stochastic frontier gravity approach (the case of Iran's potential agricultural exports). International Journal of Analysis and Applications, 18(3), 482-492. https://doi.org/10.28924/2291-8639-18-2020-482
Harisudin, M. O. H. A. M. A. D., Adi, R. K., & Qonita, R. A. (2022). Synergy Grand Strategy Matrix, Swot and Qspm as determinants of Tempeh product development strategy. Journal of Sustainability Science and Management, 17(8), 62-80. http://doi.org/10.46754/jssm.2022.08.004
Hosseini, S. S., & Homayounpour, M. (2012). Examining factors affecting Iran's agricultural exports. Agricultural Economics, 6(4), 1-16.
International Trade Center. 2025. https://www.trademap.org/Index.aspx.
Juswadi, J., Sumarna, P., & Mulyati, N. S. (2020, April). Digital marketing strategy of Indonesian agricultural products. In International Conference on Agriculture, Social Sciences, Education, Technology and Health (ICASSETH 2019), 105-110. https://doi.org/10.2991/assehr.k.200402.024
Kazemiyeh, F., Sadighi, H. and Chizari, M. 2016. Investigation of Rural Tourism in East Azarbaijan Province of Iran Utilizing SWOT Model and Delphi Technique. J. Agr. Sci. Tech., 18: 1-12
Liu, R., Wang, Y., & Qian, Z. (2019). Hybrid SWOT-AHP analysis of strategic decisions of coastal tourism: A case study of Shandong Peninsula blue economic zone. Journal of Coastal Research, 94(SI), 671-676. https://doi.org/10.2112/SI94-133.1
Malashahi, M., Ahmadpour, M., Ziaei, S., & Moradi, E. (2021). Spatial analysis of economic factors affecting agricultural production. Journal of Quantitative Economics, 18(3), 163-187. https://doi.org/10.22055/jqe.2021.30224.2117
Mohtashami, T. (2023). Analysis of strategies for developing the silk industry: Application of the SWOT-ANP model. Agricultural Economics and Development, 31(4), 49-71. https://doi.org/10.30490/aead.2023.356537.1395.
Nikzad, M., Hosseini, S. S., Salami, H., Chizari, A., & Ahady, A. H. (2023). Determine and Formulation Strategies for the Development of Afghanistan's Agriculture Sector Using SWOT Analysis, SPACE Matrix, and QSPM Approach. International Journal of Agricultural Management and Development (IJAMAD), 13(1), 79-102.
Parker, C., Scott, S., & Geddes, A. (2019). Snowball sampling. SAGE research methods foundations.
Parkhomenko, N., Otenko, I., Otenko, V., & Chepeliuk, M. (2022). Development of export potential of ukraine's agricultural sector. 22(1).
Rezaei, F., & Rostami, F. (2023). Strategic analysis of Iran's overseas agriculture using the SWOT and QSPM models. Geography and Regional Development, 21(2), 105-139. https://doi.org/10.22067/jgrd.2023.78462.1184
Rochman, N. T., Gumbira-Sa'id, E., Daryanto, A., & Nuryartono, N. (2011). Analysis of Indonesian Agroindustry Competitiveness in Nanotechnology Development Perspective Using SWOT-AHP Method. International Journal of Business and Management, 6(8), 235. https://doi.org/10.5539/ijbm.v6n8p235
Saifollahi Anar, N., Bashkoh, M., & Mohammadkhani, R. (2021). Designing a conceptual model of factors influencing the development of agricultural product exports: A grounded theory approach. Journal of International Business Administration, 4(4), 111-131. https://doi.org/10.22034/jiba.2021.45321.1671
Srdjevic, Z., Bajcetic, R., & Srdjevic, B. (2012). Identifying the criteria set for multicriteria decision making based on SWOT/PESTLE analysis: a case study of reconstructing a water intake structure. Water resources management, 26, 3379-3393. https://doi.org/10.1007/s11269-012-0077-2
Sudhan Bhusal, R. R., Nithyashree, M. L., & HV, H. K. (2024). Agricultural Scenario of Nepal: Growth Performance and Swot Analysis. Environment and Ecology, 42(3), 1044-1054. https://doi.org/10.60151/envec/CBGK5372
Wan-rong, G., Yi, J., Yao, M., Jian-guo, W., Xian-long, Z., Jing, L., & Shi, W. (2013). SWOT analysis and development strategies of maize industry in Heilongjiang Province. Journal of Northeast Agricultural University (English Edition), 20(1), 76-84. https://doi.org/10.1016/S1006-8104(13)60013-6.